Aile anıları üzerine bir sohbet için yapay zeka soru hazırlama işini üstlenebilir; anlatılacakları ise konuşacağınız kişi belirler. Başlangıçta tek bir eşya veya gündelik alışkanlık seçin. Asistandan cevabı içinde taşımayan birkaç kısa soru isteyin, ardından listeyi karşınızdaki kişinin anlattıklarına göre bırakın veya değiştirin.
Buradaki amaç, bir yakınızın bütün hayatını sırayla anlattırmak değil. Örneğin eski evdeki oyuncak otobüsün nerede durduğunu öğrenmek bile sohbeti başlatabilir. Soruların hepsini sormak zorunda değilsiniz. Bir yanıt uzayıp gidiyorsa önünüzdeki sıraya dönmek yerine dinleyin.
Önce konuşmak isteyip istemediğini sorun
Soru listesi hazırlamadan önce yakınınıza ne düşündüğünüzü anlatın: "Eski evdeki gündelik hayatı merak ediyorum. Bir ara konuşmak ister misin?" Konuyu birlikte seçin. Anlattıklarından not alacaksanız ve bu notları aile içinde paylaşmak istiyorsanız bunları da ayrı ayrı sorun. Sohbet etmeyi kabul etmesi, her ayrıntının paylaşılmasını kabul ettiği anlamına gelmez.
Yapay zekâya hazırlık yaptırmak için kişinin adını, adresini veya özel aile bilgilerini vermeniz gerekmez. "Bir yakınımla çocukluğundaki oyuncaklar üzerine konuşacağım" demek yeterli. Gerçek yanıtları daha sonra kullanmayı düşünüyorsanız hangi parçayı asistana yazabileceğinizi de konuştuğunuz kişiye sorun; izin vermediği ayrıntıyı çıkartın.
Kişi bir soruyu geçmek ya da sohbeti bitirmek isterse orada durun. Elinizde tamamlanması gereken bir anket yok.
Bir eşyanın çevresinde birkaç soru hazırlatın
Aşağıdaki oyuncak otobüs ve konuşma örneği hayalîdir. Bir yakının eski evden kalan oyuncak otobüsünü düşünelim. Otobüsün kimden geldiğini veya hangi duyguyu taşıdığını henüz bilmiyoruz. İlk istekte bu boşlukları doldurmak yerine açık bırakabiliriz:
Bir yakınımla eski evindeki oyuncak otobüs hakkında sohbet edeceğim. Dört kısa, açık uçlu soru hazırla. Otobüsü kimin aldığına, ne zaman kullanıldığına veya kişide hangi duyguyu uyandırdığına dair varsayım yapma. Her cümlede tek bir soru olsun. Cevap yazma.
"Bu otobüsü görünce aklına hangi yer geliyor?" uygun bir başlangıç olabilir. "Annenin aldığı bu oyuncak otobüs sana mutlu çocukluğunu hatırlatıyor mu?" ise hem otobüsü alan kişiyi hem de duyguyu sizin yerinize seçer. Böyle bir öneri çıkarsa nedenini açıkça söyleyerek değiştirin:
İkinci soruda otobüsün anneden kaldığını ve güzel bir anıyı çağrıştırdığını varsaymışsın. Bunları bilmiyoruz. Soruyu, kişinin kendi hatırladığını anlatabileceği şekilde yeniden yaz.
Bilim ve Sanat Vakfının Sözlü Tarih Araştırmacıları İçin Pratik El Kılavuzu da görüşme sırasında kişiyi yönlendirerek anlatmasını engellememeyi önerir.
Soru hazırlama rehberindeki mini sınav yönteminde yanıtın verilen ders notunda bulunması gerekir. Aile sohbetinde önceden hazırlanmış bir cevap anahtarı olmaz. Yapay zekâdan yakınız adına anı yazmasını istemeyin.
Takip sorusunu duyduğunuz kelimeden çıkarın
Hayalî yakınımız "O oyuncak otobüs yazları avludaki rafta dururdu" desin. Burada yeni bir soru için "avludaki raf" yeterli. "O rafı biraz tarif eder misin?" diyebilirsiniz. "Demek bütün aile her akşam orada toplanıyordu" demek ise duyduğunuz cümlenin üstüne yeni bir hikâye ekler.
Takip sorusu bulmakta zorlanıyorsanız, paylaşılması uygun görülen kısa yanıtı asistana verin:
Kişi "O oyuncak otobüs yazları avludaki rafta dururdu" dedi. Yalnızca bu sözde geçen bir ayrıntıya bağlı iki takip sorusu öner. Olay, kişi veya duygu ekleme. Soruları ayrı satırlarda yaz.
İki öneriden birini seçin. İkisini arka arkaya okumayın; ilk yanıtın nereye gideceğini henüz bilmiyorsunuz. Yakınınız "Rafı hatırlamıyorum ama otobüsün tekerleği kırıktı" derse sonraki soru tekerlekle ilgili olabilir. Önceden hazırlanan listeye dönmek için bu ayrıntıyı kesmeye gerek yok.
Sessizlik olduğunda hemen başka soru eklemeyin. Biraz bekleyip "İstersen başka bir şeye geçebiliriz" diyebilirsiniz. "Bilmiyorum" veya "Hatırlamıyorum" da notunuzda olduğu gibi kalabilir.
Hatırlanan tarihi kesin tarihe çevirmeyin
Yakınınız "Galiba taşınmadan önceydi" dediğinde notunuza bu belirsizliği de alın. Yapay zekâdan cümleyi düzenlemesini isterseniz "galiba" sözcüğünü silmemesini belirtin. Akıcı bir paragraf, anlatıcının emin olmadığı bir tarihi kesinleştirmemeli.
Notta iki ayrı satır tutabilirsiniz: "Anlatılan: Oyuncak otobüs taşınmadan önce de evdeymiş; anlatıcı emin değil" ve "Kontrol edilecek: Taşınma yılı". Daha sonra bir belge veya tarihli fotoğraf bulursanız yalnızca gerçekten gösterdiği bilgiyi ekleyin. Fotoğrafta otobüsün görünmesi, onu kimin aldığını kendiliğinden açıklamaz.
Yapay Zeka'da yanıtların altındaki kaynakları açıp kontrol edebilirsiniz. Yine de bir internet kaynağı, ailenize ait özel bir anının doğru tarihini kanıtlamaz. Asistanın sunduğu bağlantıyla yakınızın anlattığını aynı tür bilgi gibi kaydetmeyin.
Sohbetten sonra kısa notunuzu yakınınıza okuyun. Yanlış anladığınız sözü düzeltsin, istemediği kısmı çıkarsın. Cevapsız kalan soruyu yeni bir tahminle kapatmayın; konuşmayı başka gün sürdürmek isterse o nottan devam edebilirsiniz.
