Yapay zekanın zararları çoğu zaman bilim kurgu filmlerindeki büyük felaketlerden daha sıradandır: yanlış bilgiyi doğru sanmak, özel bir ayrıntıyı gereksiz yere paylaşmak, taraflı bir cevaba güvenmek veya düşünme işini bütünüyle araca bırakmak. Bunların hiçbiri yapay zekâdan tamamen uzak durmayı gerektirmez. Fakat cevabı kontrol etmeden kullanmak, küçük bir hatayı gerçek bir karara taşıyabilir.

En güvenli yaklaşım, yapay zekâyı hızlı bir taslak ve araştırma yardımcısı olarak görmektir. Son karar sizde kalır. Özellikle sağlık, hukuk, para, eğitim ve güvenlik konularında asıl belgeyi okuyun; gerektiğinde ilgili uzmana danışın.

1. Kendinden emin yanlış cevaplar

Üretken yapay zekâ, doğru görünen fakat yanlış olan bilgi, tarih, hesap veya kaynak üretebilir. ABD Ulusal Standartlar ve Teknoloji Enstitüsü NIST, bu durumu "confabulation" olarak tanımlıyor. Cümlenin akıcı olması, içindeki bilginin doğru olduğunu göstermez.

Bir yanıtta kişi adı, tarih, fiyat, mevzuat veya araştırma sonucu varsa kaynağı açın. Bağlantı gerçek mi, sayfadaki metin iddiayı destekliyor mu, yayın tarihi güncel mi? Bu üç soruyu cevaplamadan metni ödevde, sunumda veya iş yazışmasında kullanmayın. Yapay Zeka'da her yanıtın altındaki kaynak bağlantılarını açabilirsiniz; bağlantının bulunması yine de son kontrolün yerini tutmaz.

Görsel, ses ve videoda da benzer bir kontrol gerekir. Bir görüntü gerçekçi diye yaşanmış bir olayı göstermeyebilir. Paylaşmadan önce ilk yayımlayan hesabı bulun, tersine görsel araması yapın ve güvenilir bir haber veya kurum kaynağında aynı olayın yer alıp almadığına bakın. Kaynağı bulunamayan çarpıcı içerik, hızla yayılması gereken değil, beklemesi gereken içeriktir.

2. Özel bilgilerin yanlış yere gitmesi

Bir sohbet kutusu, günlük defteri veya şirket içi belge kasası değildir. Kimlik numarası, açık adres, sağlık raporu, müşteri listesi, sözleşme ya da henüz yayımlanmamış bir iş planı gibi bilgileri yazmadan önce durun. Görev bu ayrıntı olmadan yapılabiliyorsa bilgiyi silin veya anonim hale getirin.

Fotoğraf gönderirken arka planı da kontrol edin. Masa üzerindeki bir kart, ekrandaki e-posta adresi veya belgenin altındaki imza sorunuzla ilgisiz olsa da karede kalabilir. Yapay Zeka'ya sohbette gönderilen fotoğraflar yanıt üretmek için üçüncü taraf yapay zekâ sağlayıcılarıyla paylaşılabilir ve hizmet için gerekenden uzun süre sunucularda tutulmaz. Bu nedenle yalnızca gerçekten gereken bölümü kırpıp gönderin.

3. Önyargılı veya eksik sonuçlar

Yapay zekâ sistemleri her kullanıcıyı, dili ve yaşam koşulunu eşit ayrıntıyla temsil etmeyebilir. NIST'in AI Risk Management Framework çalışması, zararlı önyargının yönetilmesini güvenilir yapay zekânın parçalarından biri sayıyor. Yine de tek bir iyi cevap, sistemin her durumda adil çalıştığını kanıtlamaz.

İnsanları işe alma, kredi verme, öğrenci değerlendirme veya sağlık hizmetine yönlendirme gibi kararları otomatik bir cevaba bırakmayın. Daha sıradan işlerde de soruya bağlam ekleyin. Bütçe, şehir, yaş grubu veya erişilebilirlik ihtiyacı sonucu değiştiriyorsa bunu açıkça yazın. Sonra cevabın kimi dışarıda bıraktığını sorun.

Aynı soruyu iki farklı kişi için küçük ayrıntıları değiştirerek deneyebilirsiniz. Öneri, yalnızca ad veya cinsiyet gibi işle ilgisi olmayan bir ayrıntı yüzünden değişiyorsa sonucu kullanmayın. Bu basit deneme bütün önyargıları bulmaz, fakat fark edilmeyen bir varsayımı görünür hale getirebilir.

4. Öğrenmenin yerini hazır cevabın alması

Bir ödevin tamamını yapay zekâya yazdırmak hızlıdır, ama size konuyu öğretmeyebilir. Üstelik öğretmenin veya kurumun kullanım kuralını ihlal edebilir. UNESCO'nun üretken yapay zekâ eğitim rehberi, yaşa uygun ve insan merkezli kullanım ile veri gizliliğine dikkat edilmesini öneriyor.

Hazır cevap yerine açıklama isteyin: "Bu problemi çözme, ilk adımda hangi bilgiyi kullanmam gerektiğini anlat" gibi. Ardından işlemi kendiniz yapın ve yapay zekâdan yalnızca kontrol etmesini isteyin. Fotoğraftan soru çalışırken uygulanabilecek yöntemleri soru çözen yapay zekâ rehberinde bulabilirsiniz.

5. Her işte aynı araca yaslanmak

Yapay zekâ küçük seçimleri hızlandırdıkça, kendi ölçünüzü kurmadan her şeyi ona sormak kolaylaşır. Bir e-postanın tonu veya yemek fikri için bu çok büyük sorun olmayabilir. İş teklifi, tedavi seçimi, sözleşme veya borç kararı için aynı alışkanlık pahalıya mal olabilir.

Kullanmadan önce görevin riskini belirleyin. Yanlış cevap yalnızca birkaç dakikanızı mı alır, yoksa para, sağlık, hak veya başka bir insan üzerinde etkisi mi olur? Etki büyüdükçe bağımsız kaynak ve insan kontrolü de artmalı. Yapay zekâ ilk taslağı hazırlayabilir; sorumluluğu devralamaz.