Doğal dil işleme, bilgisayarların insan dilini işlemesini sağlayan yöntemleri kapsayan bir alandır. “doğal dil işleme nedir” sorusunu tek bir sohbet uygulamasıyla sınırlamamak gerekir. Bir metnin konusunu belirlemek, içindeki kişi adlarını bulmak veya yeni bir cevap yazmak bu alanın farklı görevleridir. NLP kısaltmasıyla da karşılaşabilirsiniz. AWS'nin Türkçe açıklaması, anlam çözümlemeyi ve dil üretimini bu kapsamda ele alıyor.

Sonucun uzun bir paragraf olması gerekmez; kısa bir etiket de olabilir. Sözcüklerin doğru okunması, mesajdaki isteğin doğru çıkarılması ve buna uygun yanıt yazılması ayrı ayrı değerlendirilir. OCR yazısında anlattığımız görüntüden metin çıkarma işi de anlamı yorumlamaktan farklıdır.

Metinden hangi bilgiler çıkarılır?

Aşağıdaki mesajlar bu yazı için hazırlanmış tamamen hayalî örneklerdir. Gerçek bir uygulamada yapılmış deneyi veya ölçülmüş başarıyı anlatmazlar. Bir seramik grubuna şu mesajın geldiğini düşünelim:

Selin, önceki seramik buluşmasını beğendim ama 4 Kasım kaydımı iptal etmek istiyorum.

Konu seramik buluşmasıdır. “Selin” kişi adı, “4 Kasım” tarih ifadesidir. Metinde olumlu bir değerlendirme vardır; istenen işlemse kayıt iptalidir. Microsoft'un Türkçe dil anlama açıklaması, genel amacı belirlemekle önemli ayrıntıları çıkarmayı birlikte ele alır. Kişi ve yer adlarını bulma görevine adlandırılmış varlık tanıma denir.

Bu mesajda Selin'e sesleniliyor. Adı bulmak, kaydı iptal edilecek kişinin Selin olduğunu göstermez. “Kaydımı” diyen kişi mesajı yazandır. Tarih ifadesinde yıl yoktur; örneği okurken kendiliğimizden bir yıl ekleyemeyiz.

Yalnızca “olumlu” etiketi verilmişse hangi sorunun cevaplandığına bakın. Bu etiket önceki buluşmaya yönelik değerlendirmeyi anlatabilir. Kaydın devam edeceğini söylemez; mesajı yazanın bütün ruh hâlini de açıklamaz.

Aynı sözcük neden farklı anlamlara gelir?

Hayalî gruptaki iki ayrı mesajı karşılaştıralım:

Buluşmaya yüz tabak getireceğim.
Buluşmaya yüz desenli bir tabak getireceğim.

İlkinde “yüz” miktarı anlatır. İkincisinde tabağın üzerindeki insan yüzü deseninden söz edilir. Harfler aynı olsa da sözcüğün cümledeki işi değişir. Yalnızca “yüz” kelimesini yakalayan bir okuma, ikinci mesajı da yüz adet tabak diye yorumlayabilir.

Burada çevredeki kelimeler anlamı daraltıyor. “Desenli bir tabak” ifadesi tek bir nesneyi tarif ediyor; “yüz tabak” ise adet bildiriyor. Kelime anlamını bağlamına göre ayırmak, doğal dil işlemenin görevlerinden biridir.

Mesaj yalnızca “Yüz hazır” olsaydı aynı kesinliğe ulaşamazdık. Öncesinde kaç tabak gerektiğini mi, tabak desenini mi konuştuğumuzu bilmek gerekirdi. Elde olmayan bu ayrıntıyı bir açıklamanın içine eklemek, belirsizliği çözmüş sayılmaz.

Olumsuzluk hangi isteği değiştirir?

İlk mesajdaki isteği şöyle değiştirelim:

Selin, 4 Kasım kaydımı iptal etmeyin; yalnızca başlangıç saatini öğrenmek istiyorum.

“Kayıt” ve “iptal” kelimeleri yine var. Fakat bu kez kişi iptal istemiyor. “Etmeyin” ifadesindeki olumsuzluk, yapılmasını istediği işlem hakkındaki yorumumuzu değiştiriyor. Sorusu başlangıç saatiyle ilgili.

Bu cümleye hayalî bir sistemin “Kaydınız iptal edildi” diye cevap verdiğini varsayalım. Cümle düzgün kurulmuş olsa da talebi tersine çevirmiştir. Saat sorusunu yanıtlayıp yanıtlamadığına bakmadan önce bu tersliği görmek gerekir.

Bir başka hayalî mesaj da şöyle olsun: “Buluşmayı beğenmedim ama 4 Kasım kaydım kalsın.” Olumsuz değerlendirmeye rağmen kişi kaydını korumak istiyor. Beğeniyle işlem isteği birbirinin yerine geçmez. Mesajları sırf olumlu veya olumsuz diye ayırmak, kimin ne istediğini takip etmek için yeterli olmaz.

“Onu” neyi anlatıyor?

Hayalî yazışmada bu kez “Mavi tabağı kırmızı kutuya koydum. Onu yarın getireceğim” yazsın. Yarın gelecek olan tabak mı, kutu mu? İki nesnenin de adı önceki cümlede geçiyor.

“Onu”nun neye gönderme yaptığını çözmek, nesnelerin adlarını bulmaktan ayrı bir iştir. Buradaki kısa metin iki okumaya da açıktır. Mesajı yazanın hangisini kastettiğini bilmeden seçtiğimiz yorum, tahmin olarak kalır.

Yazışmaya verilen cevabı incelerken bu farkı koruyabilirsiniz. “Yarın kutuyu getirecek” ifadesi olası bir yorumdur. “Neyi getireceğini henüz kesin bilmiyoruz” ise metindeki belirsizliği olduğu gibi bırakır. Grubun ertesi gün kutuya ihtiyacı varsa mesajı yazan kişiye sormak gerekir.

Akıcı yanıtı okurken neye bakılır?

Hayalî ilk mesaja yazılan “Harika, Selin'in 4 Kasım katılımı devam ediyor” cevabını okuyalım. Türkçesi anlaşılır, ancak kaydın sahibini değiştirmiş ve iptal isteğini kaçırmış. Yalnızca cümlenin rahat okunmasına bakarsak iki hatayı da atlayabiliriz.

Üretken yapay zekâ yazısı, yeni içerik oluşturmanın ne anlama geldiğini açıklıyor. Sohbet robotu yazısında ise yanıtın üretilmesi üzerinde duruyoruz. Buradaki örneklerde kontrol edeceğimiz şey, cevabın mesajdaki hangi söze dayandığı: İptal talebi korunmuş mu? Selin'in adı doğru kişiyle ilişkilendirilmiş mi?

Yapay Zeka yanıtların altında kaynaklar gösterir. Genel bir kavramın açıklamasını bu bağlantılardan kontrol edebilirsiniz. Fakat bir kaynak sayfası, hayalî yazışmadaki “onu”nun kutu mu tabak mı olduğunu söyleyemez. O ayrıntıyı mesajı yazan kişi açıklamalıdır.